ਨਾਂਵ / ਪੜਨਾਂਵ / ਲਿੰਗ – ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ (ਭਾਗ 02)

0
12

A A A

ਨਾਂਵ ( Noun )

ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ : ਜਿਨ੍ਹਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ, ਵਸਤੂ, ਸੰਕਲਪ, ਜੀਵ, ਗੁਣ, ਸਥਿਤੀ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨਾਂਵ (ਸੰਗਿਆ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

ਅਰਥ ਭਾਵ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਾਂਵ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ:
1. ਨਿਜ-ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ -ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਥਾ ਲਈ
2. ਸਧਾਰਨ ਨਾਂਵ -ਆਮ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਥਾਂਵਾ , ਸਥਿਤੀ ਲਈ
ਸਧਾਰਨ ਨਾਂਵ ਦੀਆਂ ਅੱਗੇ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ : ਜਾਤੀ ਵਾਚਕ , ਇਕੱਠ ਵਾਚਕ , ਪਦਾਰਥ ਵਾਚਕ, ਭਾਵ ਵਾਚਕ

ਨਿਜ-ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ : ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਜੀਵ, ਵਸਤੂ,ਥਾਂ ਲਈ

ਨਾਨਕੁ ਤੂ ਲਹਣਾ ਤੂਹੈ ਗੁਰੁ ਅਮਰੁ ਤੂ ਵੀਚਾਰਿਆ (968)
ਗੰਗਾ ਜਮੁਨਾ ਕੇਲ ਕੇਦਾਰਾ (1022)
ਉਪਰਲੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿਚ ਨਾਨਕੁ (ਗੁਰੂ ਜੀ) , ਲਹਣਾ , ਕੇਦਾਰ, ਕਾਸੀ ਆਦਿ ਨਿਜਵਾਚਕ ਨਾਂਵ ਹਨ ।

ਨਿਜਵਾਚਕ ਨਾਂਵ ਇਕਵਚਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਨਾਂਵ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਆਦਰਵਾਚੀ ਬਹੁਵਚਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ :
ਗੁਰ ਪੂਰੇ ਜਬ ਭਏ ਦਇਆਲ ॥ ਦੁਖ ਬਿਨਸੇ ਪੂਰਨ ਭਈ ਘਾਲ ॥੧॥  (743)
ਪ੍ਰਭ ਜੀਉ ਦੇਵਹੁ ਦਰਸਨੁ ਆਪਣਾ ਜਿਤੁ ਢਾਢੀ ਤ੍ਰਿਪਤਾਵੈ (1097)

ਭਏ ਅਤੇ ਦੇਵਹੁ = ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਆਦਰਵਾਚੀ ਬਹੁਵਚਨ।

ਵਿਆਕਰਣਿਕ – ਲਿੰਗ (Gender)

ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ : ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਰਥ ਅਧੀਨ; ਪੁਰਸ਼ – ਇਸਤਰੀ ਭੇਦ ਦਾ ਲਿਖਾਇਕ ( ਸੰਕੇਤਕ ) ।

ਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ :
1. ਪੁਲਿੰਗ = ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪੁਰਖ ਭੇਦ ਦਾ ਬੋਧਕ
2. ਇਸਤਰੀ = ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਇਸਤਰੀ ਭੇਦ ਦਾ ਬੋਧਕ

ਪੰਚ ਤਤੁ ਕਰਿ ਪੁਤਰਾ ਕੀਨਾ ਕਿਰਤ ਮਿਲਾਵਾ ਹੋਆ (884)
ਪੁਤਰਾ = ਪੁਲਿੰਗ ਇਕਵਚਨ

ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸਖਾ ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮੀਤੁ (181)
ਸਖਾ, ਮੀਤੁ = ਪੁਲਿੰਗ ਇਕਵਚਨ

ਮੈ ਬੰਦਾ ਬੈਖਰੀਦੁ ਸਚੁ ਸਾਹਿਬੁ ਮੇਰਾ (396)
ਬੰਦਾ = ਪੁਲਿੰਗ

ਪੁਤਰੀ ਤੇਰੀ ਬਿਧੀ ਕਰਿ ਥਾਟੀ (374)
ਪੁਤਰੀ = ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ

ਏਕੁ ਸੁਆਨੁ ਦੁਇ ਸੁਆਨੀ ਨਾਲਿ (24)
ਸੁਆਨੀ = ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ

ਪੜਨਾਂਵ  ( Pronoun )

ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ : ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਉਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜਨਾਂਵ ( ਪੜਨਾਉ ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਜਿਵੇਂ : ਮੈਂ, ਹਮਰਾ, ਹਮਰੋ ਆਦਿ।

ਪੜਨਾਂਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਗੇ ਛੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ :

1. ਪੁਰਖਵਾਚੀ ਪੜਨਾਂਵ = ਵਿਆਕਰਣਿਕ ਪੁਰਬ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ । ਜਿਵੇਂ : ਤੂੰ , ਤੈਨੂੰ , ਮੇਰਾ, ਤੇਰਾ, ਸਾਡਾ, ਤੈਂਡਾ, ਤਉ ਆਦਿ

2. ਸੰਬੰਧਵਾਚੀ ਪੜਨਾਂਵ = ਜੋ, ਜਿਨ, ਜਿਹ, ਜਿਤ, ਜਾਸ, ਤਿਨ, ਤਿਤ ਆਦਿ

3. ਪ੍ਰਸ਼ਨਵਾਚੀ ਪੜਨਾਂਵ = ਕਿਹੜਾ, ਕਿਸ, ਕਵਨ, ਕਾਹੇ, ਕੈ ਆਦਿ

4. ਨਿਜਵਾਚੀ ਪੜਨਾਂਵ = ਆਪ, ਆਪੌ, ਆਪਨਾ ਆਦਿ

5. ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚੀ ਪੜਨਾਂਵ = ਇਹ , ਓਇ , ਤਾਹੂ ਆਦਿ

6. ਅਨਿਸਚੇਵਾਚੀ ਪੜਨਾਂਵ = ਕਈ, ਬਹੁਤ, ਵਿਰਲੇ ਆਦਿ

ਪੜਨਾਂਵ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁਰਖ ਹਨ :

ਉਤਮ ਪੁਰਖ = ਮੈਂ (ਇਕਵਚਨ ) ਅਸੀ (ਬਹੁਵਚਨ)

ਮਧਮ ਪੁਰਖ = ਤੂੰ , ਤੁਸੀਂ

ਅਨ ਪੁਰਖ = ਇਹ ( ਇਕਵਚਨ ਅਤੇ ਬਹੁਵਚਨ )

ਚਲਦਾ…….

ਭੁੱਲ-ਚੁਕ ਮੁਆਫ

ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਘੜਸਾਣਾ’
Khalsasingh.hs@gmail.com